Małopolska - Geografia

Małopolska

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj
Ten artykuł dotyczy krainy historycznej. Zobacz też: województwo małopolskie.
 Ten artykuł wymaga dopracowania zgodnie z zaleceniami edycyjnymi.
Należy w nim poprawić: Artykuł miesza krainę geograficzną z elementem podziału administracyjnego o tej samej nazwie.
Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się na stronie dyskusji tego artykułu w sekcji Dopracować
Po wyeliminowaniu wskazanych powyżej niedoskonałości prosimy usunąć szablon {{Dopracować}} z kodu tego artykułu.
Ten artykuł wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Aby uczynić go weryfikowalnym, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach.
Małopolska jako kraina historyczna na tle obecnych województw: małopolskiego, świętokrzyskiego, lubelskiego, podkarpackiego, mazowieckiego, śląskiego i łódzkiego.
Małopolska – prowincja Korony Polskiej w I Rzeczypospolitej. Oprócz Małopolski właściwej, obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Wołyń, Podole i Ukrainę.

Małopolska – kraina historyczna Polski, obejmująca południowo-wschodnią część kraju, w górnym i częściowo środkowym dorzeczu Wisły. Stolicą regionu jest Stołeczne Królewskie Miasto Kraków.

Nazwa Małopolska (łac. Polonia Minor – Młodsza Polska) powstała w XIII wieku jako nie tyle mniejsza, co młodsza część państwa, w przeciwieństwie do Wielkopolski. Powstała z połączenia ziemi krakowskiej i sandomierskiej (rozumianych jako jednostki administracyjne w okresie rozbicia dzielnicowego Polski).

Obecnie Małopolska składa się głównie z ziem: krakowskiej, kieleckiej, sandomierskiej i lubelskiej, oraz z szeregu pomniejszych (np. radomskiej).

Spis treści

[edytuj] Geografia

[edytuj] Położenie

Zobacz więcej w osobnym artykule: Wyżyna Małopolska.

Małopolska rozciąga się od Karpat na południu, po Pilicę i Liwiec na północy. Jest krainą w której przeważają góry i wyżyny. Północna część regionu to Niż Polski (południowa część Niziny Mazowieckiej oraz zachodni skrawek Polesia Lubelskiego). Środkowy pas krainy stanową Wyżyny i Kotliny (Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Małopolska i Wyżyna Lubelska oraz Kotlina Sandomierska i Kotlina Oświęcimska. Administracyjnie położona jest w województwach: małopolskim, świętokrzyskim, lubelskim (zachodnia część), podkarpackim (zachodnia część), łódzkim (wschodnia część), mazowieckim (część południowa), śląskim (wschodnia i północna część).

[edytuj] Wody

Prawie cały region znajduje się w dorzeczu Wisły, tylko niewielkie zachodnie i południowe krańce znajdują się w dorzeczu Odry i Dunaju. Przez Małopolskę przepływają m.in. Wisła, Warta, Soła, Skawa, Raba, Dunajec, Wisłok, Wisłoka, San, Wieprz, Przemsza, Nida, Kamienna, Radomka oraz Pilica. Zasobność wód podziemnych na południu jest mała, natomiast na północy jest średnia. W Małopolsce znajduje się najwięcej źródeł wód mineralnych w całym kraju, szczególnie w Pieninach i Beskidzie Sądeckim gdzie występują wody "szczawy", gdzie znajdują się liczne uzdrowiska z wodami mineralnymi np: Busko-Zdrój, Muszyna, Krynica Górska oraz na wschodzie Iwonicz-Zdrój i Rymanów-Zdrój.

Na terenie Małopolski leżą Jezioro Rożnowskie, Jezioro Czchowskie, Zbiornik Dobczycki, Zbiornik Czorsztyński, Zbiornik Czaniecki, Jezioro Międzybrodzkie, Jezioro Żywieckie, Sosina.

[edytuj] Surowce

Kopalnia Soli w Wieliczce

Region Małopolski, jest jedynym regionem w Polsce, w którym licznie występują złoża ropy naftowej i gazu ziemnego, złoża siarki, gipsów, cynku i ołowiu piaskowce oraz wapienie. Na południu ziemi radomskiej występują złoża rudy żelaza oraz fosforydy. Okolice Wieliczki i Bochni słyną z wielowiekowej tradycji wydobywania soli kamiennej. Na terenie Małopolski leży węglowe Zagłębie Lubelskie. Wydobycie prowadzi się się w KWK Janina, Kopalnia Węgla Kamiennego Kazimierz-Juliusz, KWK Brzeszcze, KWK Bogdanka, Kopalnia Węgla Kamiennego Brzeszcze-Silesia, Kopalnia węgla kamniennego-Południowy Koncern Węglowy SA, Sobieski Jaworzno III.

[edytuj] Transport

Małopolska znajduje się na skrzyżowaniu szeregu drogowych szlaków komunikacyjnych. Przez Małopolskę przebiegają:

[edytuj] Granice

Granica między Śląskiem a Małopolską

Małopolska graniczy na zachodzie ze Śląskiem i Wielkopolską. Granicę między Małopolską a Wielkopolską stanowi częściowo dolna Warta oraz środkowa Pilica. Na południowym-zachodzie tradycyjną granicą ze Śląskiem jest rzeka Biała – granica między dawnymi diecezjami wrocławską i krakowską. Na południowym-zachodzie granica biegnie szczytami Beskidu Śląskiego: Klimczok, Barania Góra, Ochodzita. Na wysokości miast Czechowice-Dziedzice, Pszczyna i Bieruń rzeką graniczną jest Wisła aż do ujścia Przemszy którą dalej biegnie granica. W Górnośląskim Okręgu Przemysłowym granicą jest Brynica. W latach od 1331 do 1817 Imielin, Kosztowy i Chełm były własnością biskupów krakowskich. Do 1179 ziemia bytomska była częścią Małopolski.

Północą, mazowiecko-małopolską granicę stanowi Pilica oraz Liwiec. Na wschodzie graniczy z Rusią Czerwoną. Południowa granica Małopolski to granica Rzeczypospolitej (z wyjątkiem Spiszu i Orawy). Północna, południowa oraz wschodnia granica Małopolski, niemal w całości pokrywa się z granicami dawnych województw w czasie I Rzeczypospolitej: lubelskiego, sandomierskiego oraz krakowskiego.

[edytuj] Podział

Małopolska składa się z mniejszych krain historycznych, które zazwyczaj dzielą się na mniejsze regiony zwane "Małymi Ojczyznami".

Stolicą regionu jest Kraków. Inne ważne miasta to: Sandomierz, Lublin, Częstochowa, Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno, Będzin, Bielsko-Biała[1], Nowy Targ, Kazimierz Dolny, Kielce, Stalowa Wola, Tarnów, Ostrowiec Świętokrzyski, Dębica, Nowy Sącz, Tarnobrzeg, Myślenice, Wieliczka, Bochnia, Dębica, Radom, Siedlce i Żywiec.

Ponadto do Małopolski często zalicza się sąsiednią Ruś Czerwoną, jako tzw. Małopolskę Wschodnią. Ważne miasta tego regionu to m.in.: Rzeszów, Przemyśl, Chełm, Zamość, Łańcut, Jarosław, Lubaczów, Hrubieszów, czy Krasnystaw.

Poczucie przynależności do historycznej Małopolski ulegało systematycznemu zmniejszaniu. Miasta takie jak Bielsko-Biała, Kielce, Rzeszów czy też miasta Zagłębia Dąbrowskiego, choć zakorzenione w Małopolsce, tworzą dziś własną tożsamość regionalną, często stanowią składową odrębnych województw, a nawet są ich stolicą (Kielce, Lublin).

[edytuj] Miasta

Poniższa tabela stanowi wybór miast w Małopolsce z listy stu największych pod względem ludności miast w Polsce (stan na 01.01.2007)[2]:

L.p. Herb Miasto Ludność Powierzchnia (km²) Województwo
3. Kraków 756267 326,80 małopolskie
9. Lublin 353483 147,45 lubelskie
13. Częstochowa 245030 159,71 śląskie
14. Radom 225810 111,80 mazowieckie
15. Sosnowiec 224244 91,06 śląskie
17. Kielce 207188 109,65 świętokrzyskie
21. Bielsko-Biała[1] 176453 124,51 śląskie
23. Rzeszów 165578 77,32 podkarpackie
27. Dąbrowa Górnicza 129559 188,73 śląskie
35. Tarnów 116967 72,38 małopolskie
42. Jaworzno 95771 152,67 śląskie
45. Nowy Sącz 84487 57,58 małopolskie
50. Siedlce 77100 32,00 mazowieckie
53. Ostrowiec Świętokrzyski 73663 46,43 świętokrzyskie
64. Zamość 66507 30,34 lubelskie
65. Stalowa Wola 65498 82,52 podkarpackie
70. Bełchatów 61819 34,64 łódzkie
71. Mielec 61116 46,89 podkarpackie
76. Będzin 58626 37,37 śląskie
84. Starachowice 52972 31,82 świętokrzyskie
85. Zawiercie 52789 85,25 śląskie
87. Tarnobrzeg 50047 85,39 podkarpackie
91. Skarżysko-Kamienna 48957 64,39 świętokrzyskie
94. Krosno 47723 43,50 podkarpackie
97. Dębica 46854 34,02 podkarpackie

Ciekawostki:

[edytuj] Historia

Zobacz więcej w osobnym artykule: Kalendarium historii Małopolski.

[edytuj] Państwo Wiślan

Wawel – dawna siedziba królów Polski
Polska w okresie panowania Bolesława Chrobrego

Pod koniec VIII wieku powstało państwo Wiślan, które było wraz z państwem Polan kolebką państwowości Polskiej. Stolicą Wiślan był Kraków (stary gród Wawelski) lub Wiślica, prawdopodobnie[potrzebne źródło] Wiślanie przyjęli chrześcijaństwo jako pierwsze z plemion polskich. W IX państwo Wiślan i innych mniejszych plemion polskich (Lędzianie) zostaje podporządkowane państwu wielkomorawskiemu, wkrótce staje się jego częścią. Gdy Państwo wielkomorawskie chyliło się ku upadkowi, Polanie zagarnęli ziemię Wiślan .

[edytuj] Księstwo Piastów

Pod koniec X wieku, Małopolskę Polanie wcielili do swego państwa. Utworzono wtedy dwie prowincje: krakowską oraz sandomierską. Co najmniej od 1000 roku w Krakowie znajdowała się siedziba biskupstwa, która obejmowała znaczną część regionu, natomiast za panowania Kazimierza Odnowiciela miasto stało się główną siedzibą książęcą. W 1040 roku Kraków staje się stolicą Polski – Małopolska staje się główną dzielnicą Polski. W 1177 w Małopolsce wybuchł bunt możnowładztwa przeciwko Mieszkowi III Staremu. Mieszko Stary wygnany z kraju. W okresie rozbicia dzielnicowego Kraków był siedzibą księcia seniora, z czasem jednak książęta krakowscy stracili faktyczne zwierzchnictwo nad innymi władcami piastowskimi. W 1241 region został zniszczony podczas najazdu tatarskiego. Powołanie na tron krakowski Kazimierza II Sprawiedliwego, najmłodszego syna Bolesława III Krzywoustego, który łamiąc postanowienia senioratu zalegalizował swe rządy na zjeździe w Łęczycy. 25 maja 1243 roku Małopolanie pobili pod Suchodołem upominającego się o Kraków Konrada mazowieckiego. Władzę nad Małopolską objął syn Leszka Białego, Bolesław Wstydliwy. 1259 Drugi najazd tatarski, pod wodzą chana Burondy, na Polskę. Książę Bolesław V Wstydliwy schronił się na Węgrzech przed najeźdźcami. Walki trwają do 1260 roku. W 1320 w katedrze wawelskiej miała miejsce koronacja Władysława Łokietka, kończąca symbolicznie okres rozbicia dzielnicowego. Odtąd, aż do 1734, Kraków był miejscem koronacji królów Polski. W 1333 umiera Władysława Łokietka. Pogrzeb króla odbyty w Krakowie umacnia rolę miasta jako metropolii monarszej. W tym też roku rozpoczyna się panowanie Kazimierza Wielkiego. W XIV wieku na przedmieściach Krakowa powstały dwa kolejne miasta: na południu Kazimierz (1335) i na północy Kleparz (1366).

W 1474 roku z województwa sandomierskiego zostaje wydzielone województwo lubelskie.

[edytuj] I Rzeczpospolita

Małopolska (niem. Kleinpolen) przed rokiem 1660, fragment mapy austriackiego towarzystwa bibliograficznego z roku 1892

Prowincja Małopolska to w okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów jednostka administracyjna, która obejmowała również Podlasie, Ruś Czerwoną, Podole, Wołyń, Ukrainę.

[edytuj] II Rzeczpospolita

W okresie od 1918-1944 obejmowała obszarowo województwo krakowskie, województwo lubelskie, województwo kieleckie oraz województwo lwowskie, województwo tarnopolskie, województwo stanisławowskie jako tzw. Małopolska Wschodnia.

Zobacz też: Pierwsza repatriacja 1944-1946.

[edytuj] Architektura

[edytuj] Turystyka

Kościół Opatrzności Bożej w Bielsku-Białej
Zamek "Ogrodzieniec"

Małopolska to region o z licznymi zabytkami, muzeami i starymi obiektami. Znajdują się tu m.in. najstarsze miasta Polski:

  • Kraków – dawna stolica Polski, stolica Małopolski o ponad tysiącletniej historii, wysokich walorach kulturowych i architektonicznych
  • Wiślica – obecnie wieś, dawniej stolica Wiślan z licznymi zabytkami: Bazyliką NNMP, domem Długosza oraz grodziskiem
  • Biecz – jedno z najstarszych i najbardziej atrakcyjnych turystycznie miast w Polsce
  • Sandomierz – w XI wieku miasto było siedzibą księcia, położenie na trasie wiślanej dało osadzie siłę napędową

Najważniejsze atrakcje turystyczne Małopolski:

Tematyczne szlaki turystyczne:

[edytuj] Ciekawostki

Rysy – najwyższy szczyt w Polsce 2499 m n.p.m.

Bóbrka – zbudowano tutaj pierwszą w świecie kopalnię oleju skalnego, jak wówczas tę substancję nazwano, czyli ropy naftowej.

Krzemionki – najstarsza kopalnia w Polsce. Obecnie rezerwat archeologiczny. Na jego terenie znajduje się kopalnia krzemienia pasiastego, eksploatowana w latach ok. 3900-1600 p.n.e.

Grodziec (dzielnica Będzina) – w 1857 powstaje pierwsza na ziemiach Polskich cementownia.

Ochotnica – najdłuższa wieś w Polsce, Kozy – największa pod względem ludności wieś w Polsce – liczy 11500 mieszkańców.

Jaskinia Wielka Śnieżna w Tatrach Zachodnich najdłuższa i najgłębsza jaskinia w Polsce o długości 22 km i deniwelacji 824 m.

Ojcowski Park Narodowy – najmniejszy park narodowy w Polsce.

Rajgród – W 1569 r. województwo podlaskie zostało włączone do Korony i do rozbiorów było jednym z jedenastu województw małopolskich, wciskając się między Wielkie Księstwo Litewskie i Wielkopolskę (województwo mazowieckie), granicząc na niewielkim odcinku z Prusami Książęcymi. Rajgród był najbardziej na północ wysuniętym miastem należącym do Prowincji Małopolskiej.

[edytuj] Muzea

[edytuj] Zabytki architektury

Ratusz w Bielsku-Białej

[edytuj] Przyroda

Małopolska jest najbardziej chronionym obszarem na terenie Polski, znajdują się tu liczne parki narodowe oraz krajobrazowe. Mieszczą się tu dwa Światowe Rezerwaty Biosfery UNESCO (Babiogórski oraz Tatrzański), liczne rezerwaty florystyczne, leśne, krajobrazowe oraz przyrody nieożywionej.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Bielsko jest częścią Śląska, a Biała historycznie była częścią Małopolski. W 1951 obie miejscowości połączono w jedno miasto.
  2. ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2007 r. (GUS), [1]

[edytuj] Zobacz też

[edytuj] Linki zewnętrzne





opisy gg poker mieszkania wrocław Gubin Odzież używana