Języki majańskie - Geografia

Języki majańskie

Z Wikipedii

Skocz do: nawigacji, szukaj
Rozmieszczenie języków majańskich w Ameryce Środkowej

Języki majańskie, także: języki maja, maja-kicze - jedna z ważniejszych rodzin językowych w Mezoameryce z największą liczbą użytkowników wśród języków autochtonicznych obu Ameryk. Językami majańskimi posługują się Majowie (tak współcześni, jak i z czasów historycznych) na terenach Meksyku, Gwatemali, Belize i Hondurasu. Wszystkie języki tej rodziny wywodzą się z używanego prawdopodobne 5000 lat temu prajęzyka, zwanego językiem proto-majańskim. Do rodziny tej zalicza się też klasyczny język majański, używany w okresie świetności cywilizacji Majów. Większość języków majańskich to ergatywne języki polisyntetyczne o szyku zdania VSO, posiadające spółgłoski ejektywne. Od czasu kolonizacji hiszpańskiej do zapisu języków majańskich używa się alfabetu łacińskiego, aktualnie w konwencji proponowanej przez Academia de Lenguas Mayas de Guatemala (ALMG)

Spis treści

[edytuj] Klasyfikacja języków majańskich

Rodzina języków majańskich jest bardzo dobrze udokumentowana, ogólny schemat klasyfikacji jest przyjęty przez większość badaczy, z wyjątkiem kilku drobnych kwestii spornych. Na przykład jednym z nierozwiązanych dotąd problemów jest miejsce języków ch'ol i q'anjobal-chujean.

Historia rozwoju języków majańskich

[edytuj] Grupa huastecka

Język wastek (zapisywany również huastec lub huaxtec) jest używany w meksykańskich stanach Veracruz and San Luis Potosí przez około 110 000 osób.[1]. Najbardziej odrębny od pozostałych języków majańskich.

Chicomuceltec używany w stanie Chiapas (wymarły przed 1982) był językiem blisko spokrewnionym z huastec.

[edytuj] Grupa jukatańska

Język maya-yucatec (określany przez użytkowników po prostu jako "maya" ) jest najbardziej rozpowszechnionym z języków majańskich na terenie Meksyku. Obecnie używany przez około 800 000 osób, w większości na terenie półwyspu Jukatan.[2][3] Posiada bogatą literaturę z okresu post-kolonialnego i jest powszechnie używany jako pierwszy język na obszarach wiejskich w stanie Jukatan oraz w sąsiednich stanach Quintana Roo i Campeche.

Pozostałe trzy języki jukatańskie to mop, używany przez 10 000 osób głównie w Belize; itza, wymarły lub niemal wymarły język na terytorium Gwatemali, lakandoński, również poważnie zagrożony z około 1000 użytkownikami w kilku wioskach w pobliżu puszczy Selva Lacandona, w meksykańskim stanie Chiapas.

[edytuj] Grupa zachodnia

[edytuj] Języki cholskie

Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest ch'ol, używany przez 130 000 osób w Chiapas.[4] Blisko spokrewniony Język chontal w stanie Tabasco (chontal maya, nie należy mylić z językiem chontal w stanie Oaxaca) używany jest przez 55 000 osób.[5] Inny spokrewniony język to zagrożony wymarciem język ch'orti', używany przez 30 000 osób w Gwatemali .[6]

Języki cholskie uważa się za najbardziej zachowawcze pod względem słownictwa i fonetyki, i są bardzo bliskie języka inskrypcji okresu klasycznego, odkrytych na obszarze centralnych nizin.

[edytuj] Języki tzeltalskie

Najbliżej spokrewnione z językami cholskimi języki z grupy tzeltalskiej: język tzotzil oraz tzeltal, oba powszechnie używane w stanie Chiapas (265 000 użytkowników w przypadku tzotzil i 215 000 w przypadku tzeltal).[7].

[edytuj] Języki kanjobalskie (q'anjob'al)

Języka q'anjob'al używa 77 700 osób w Gwatemali (Huehuetenango)[8]. Innymi przedstawicielami tej grupy są: język jacaltec - mający ponad 50 000 użytkowników - oraz język chuje.

Języka tojolab'al używa 36 000 osób w stanie Chiapas.[9]

[edytuj] Grupa wschodnia (kiche-mame)

Język q'eqchi' stanowi osobną podgrupę w obrębie języków kicze-mame, jest używany przez około 400 000 osób w południowej Gwatemali. W wyniku niedawnych migracji w Salwadorze mówi nim obecnie 12 000 użytkowników.[10]

[edytuj] Język mame (mam)

Język mame, używany przez 150 000 osób w gwatemalskich departamentach San Marcos i Huehuetenango. Inne języki to Awakatek - 20 000 mieszkańców miasta Aguacatán, w departamencie Huehuetenango. Język ixil (być może chodzi o trzy odrębne języki) używany jest przez 70 000 mieszkańców w tzw. "trójkącie Ixil" w departamencie Quiché.[11]

[edytuj] Języki kicze (quiché)

K'iche'[12], używany przez około 1 000 000 osób na wyżynach Gwatemali, w pobliżu miast Chichicastenango i Quetzaltenango oraz w górach Cuchumatán, a także przez przybyszów z obszarów wiejskich w mieście Gwatemala[13]. Sławna księga mitów Majów, Popol Vuh, została napisa w archaicznym języku nazywanym klasyczny język kicze. Kultura ludu K'iche' przeżywała właśnie swoje apogeum w momencie najazdu hiszpańskiego. Utatlán, w pobliżu dzisiejszego miasta Santa Cruz del Quiché, stanowił gospodarcze i ceremonialne centrum tej kultury.[14]

Język achi posiada 85 000 użytkowników w Cubulco i Rabinal, dwóch municipios Baja Verapaz. Wg innych sposobów klasyfikacji, np. Campbella, achi uważany jest za odmianę k'iche'. Jednakże ze względu na historyczne podziały etniczne, Achi Maya nie uważają się za K'iche'.[15]

Język kaqchikel używany przez 400 000 osób na obszarze rozciągającym się od Guatemala City do północnego brzegu jeziora Atitlán.[16] Tz'utujil posiada około 90 000 użytkowników .[17] Inne języki należące do grupy kicze to: Język sakapultek, prawie 40 000 użytkowników głównie w departamencie El Quiché, oraz Sipakapense, używany przez 8000 osób w Sipacapa, w departamencie San Marcos

[edytuj] Poqom

Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

[edytuj] Zapis języków majańskich

System ortografii zalecany przez ALMG dla zapisu języków majańskich
Samogłoski Spółgłoski
ALMG IPA ALMG IPA ALMG [A]IPA [B]ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA ALMG IPA
a [a] aa [aː] ä [ɐ] b' [ɓ] b [b] ch [ʧ] ch' [ʧ’] h [h]
e [e] ee [eː] ë [ə] j [x] k [k] k' [k’] l [l] m [m]
i [i] ii [iː] ï [ɪ] n [n] nh [ŋ] p [p] q [q] q' [q’]
o [o] oo [oː] ö [ʌ] r [r] s [s] t [t] t' [t’] tz [ʦ]
u [u] uu [uː] ü [ʊ] tz' [ʦ’] w [w] x [ʃ] y [j]  '  [ʔ]

  A B Samogłoski i znaki używane wyłącznie w języku kaqchikel

[edytuj] Linki zewnętrzne

Przypisy

  1. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue (2005)
  2. ↑ Población hablante de lengua indígena de 5 y más años por principales lenguas, 1970 a 2005 INEGI
  3. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  4. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Ch'ol de Tila, Ethnologue report on Ch'ol de Tumbalá, both accessed March 07, 2007.
  5. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Chontal de Tabasco, accessed March 07, 2007.
  6. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ch'orti': A language of Guatemala. Ethnologue.com, accessed March 07, 2007.
  7. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Family Tree for Tzeltalan accessed March 26, 2007.
  8. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  9. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Tojolabal: A language of Mexico. and Chuj: A language of Guatemala. both accessed March 19, 2007.
  10. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Q'eqchi, accessed March 07, 2007.
  11. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) Ethnologue report on Nebaj Ixil, Chajul Ixil & San Juan Cotzal Ixil, accessed March 07, 2008.
  12. ↑ Po hiszpańsku Quiché, w polskiej grafii często kicze.
  13. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).
  14. ↑ Edmonson (1968), pp.250–251.
  15. ↑ The Ethnologue considers the dialects spoken in Cubulco and Rabinal to be distinct languages, two of the eight languages of a Quiché-Achi family. Raymond G., Gordon Jr. (ed.). Ethnologue, (2005). Language Family Tree for Mayan, accessed March 26, 2007.
  16. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Family Tree for Kaqchikel, accessed March 26, 2007.
  17. ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue report on Eastern Tz'utujil, Ethnologue report on Western Tz'utujil, both accessed March 26, 2007.

[edytuj] Bibliografia

  • Majewicz, Alfred F., Języki świata i ich klasyfikacja, PWN, Warszawa, 1989, ISBN 83-01-08163-5
  • Tedlock, Dennis, Popol Vuh, Księga Majów, Wydawnictwo HELION, Gliwice, 1996, ISBN 978-83-246-0764-8





szkoły policealne grohe tanie linie kodeksy Jezus Chrystus Zbawiciel