Z Wikipedii

Brak wersji przejrzanej

Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Arizona – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący ze stanem Sonora w Meksyku, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem. Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.

[edytuj] Geografia

Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.

Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35°C, maksymalnie dochodzi do 55°C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą.

[edytuj] Historia i etymologia

Pierwotną nadal obecną ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.

Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy dopiero naświetlili w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy dysproporcjonalnie przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza "dąb" a ona - "dobre miejsce". Całość, o znaczeniu "miejsce gdzie rosną dobre dęby", została z czasem skrócona przez opuszczenie litery "t", jako że ciąg "tz" nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.

Gdy w 1836 na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto kilka sporych brył srebra, poszukiwacze skarbów ruszyli w drogę, zatrzymując się zazwyczaj we wiosce Arizonac, nazywając zniekształconą nazwą wioski całe eksploatowane terytorium.

- 1539 – Marcos de Niza penetruje obszar w poszukiwaniu "Siedmiu Złotych Miast".
- XVI wiek – obszar penetrują hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado).
- 1692 – ojciec Euzebio Kino zakłada pierwszą misję.
- 1776 – armia hiszpańska buduje pierwszy fort na tych ziemiach – Tucscon.
- 1821 – Hiszpania przekazuje terytorium Arizony Meksykowi.
- 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wchodzi w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku.
- 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony.
- 1863 – Arizona zostaje odrębnym terytorium.
- 1871 – prezydent Ulysses Grant wysyła wojsko do Arizony przeciwko Apaczom.
- 1886 – kończy się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo zostaje rozbity.
- 14 lutego 1912 – wstępuje do Unii (jako 48 stan z rzędu).
- 1973 – powstaje jedna z większych tam na świecie – New Cornelia Tailings.

[edytuj] Gospodarka

Arizona jest 39. stanem w USA pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart. W stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy.

[edytuj] Dodatkowe informacje

Klimat: podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy; średnia temperatura powietrza latem powyżej 35°C, maksymalnie dochodzi do 55°C.

Phoenix	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru
Średnia temperatura(°C)	18.3	20.5	23.3	28.3	33.3	38.8	40	38.8	36.1	30	22.7	18.8
Źródło: US National Climatic Data Center[1]

Główne rzeki: Kolorado, Gila
Roślinność: półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, sosna żółta
Liczba hrabstw: 15
Największy okręg (liczba ludności): Maricopa (3072 tys.)
Liczba parków stanowych: 28
5 największych miast: Phoenix, Tucson, Mesa, Scottsdale, Glendale
Dewiza: Ditat Deus (Bóg wzbogaca)
Przydomek: Grand Canyon State
Znaczenie przydomku: Stan Wielkiego Kanionu
Symbole: kwiat kaktusa Saguaro, strzyż kaktusowy, drzewo paloverde

Przemysł i bogactwa naturalne:
- bogate złoża rud miedzi, cynku, ołowiu, uranu, molibdenu, srebra, złota i pumeksu
- rolnictwo, przed wszystkim uprawa owoców cytrusowych, bawełny i hodowla zwierząt
- turystyka

Uniwersytety i wyższe uczelnie:

Sławni ludzie: Cochise, Geronimo, Linda Ronstadt, Erskine Caldwell, Percival Lowell, Chester Bennington, Melody Thornton, Ashley Roberts, Wyatt Earp, Frank Lloyd Wright

Szczególne atrakcje: parki narodowe
- Wielki Kanion Kolorado (Grand Canyon Colorado)
- Skamieniały Las (Petrified Forest)
- Malowana Pustynia (Painted Desert)
- Meteor Crater

Ciekawostki: W Tucscon znajduje się największe na świecie skupisko teleskopów.

Pożar, 21 czerwca 2003

[edytuj] Podział administracyjny

	Arizona
Flaga stanowa Arizony	Pieczęć stanowa Arizony
	Przydomek: Stan Wielkiego Kanionu
	Dewiza: Ditat Deus
Państwo	Stany Zjednoczone
Stolica	Phoenix
Największe miasto	Phoenix
Gubernator	Janet Napolitano
Język urzędowy	angielski
Powierzchnia; • ogółem; • lądowa; • wodna; • % wodna	na 6 miejscu; 295 254 km²; 294 312 km²; 942 km²; 0,32 %
Populacja (2000);	na 20 miejscu; 5 130 632
Gęstość zaludnienia (2000);	na 36 miejscu; 17,43 /km²
	Piramida wieku;
Wejście do Unii; • kolejność; • data	; 48; 14 lutego 1912
Strefa czasowa	UTC-7 (czas letni UTC-6 tylko w rez.Navajo )
Szerokość geograficzna	31°20'N-37°N
Długość geograficzna	109°3'W-114°50'W
Szerokość; Długość; Wzniesienie; • najwyższe; • średnie; • najniższe	500 km; 645 km; ; 3851 m; 1250 m; 21 m
ISO 3166-2	US-AZ

Zobacz więcej w osobnym artykule: Lista hrabstw Arizony.

Arizona dzieli się na 15 hrabstw.

[edytuj] Religia

Kościół katolicki - 41.9%
Ewangelikalizm - 20.9%
Kościół Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich - 10.8%
Protestantyzm - 9.6%
żydzi - 3.5%
pozostałe (każda mniej niż jeden) - 13.3%

[edytuj] Komunikacja

W Phoenix znajduje się międzykontynentalny Port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także Międzynarodowy Port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów.